گسترش مصرف مواد مخدر و روانگردانها، بهویژه در میان نوجوانان، به یکی از مهمترین چالشهای اجتماعی و سلامت عمومی تبدیل شده است. کارشناسان معتقدند پیشگیری از اعتیاد، نیازمند همکاری خانواده، مدرسه، رسانه و نهادهای فرهنگی است.
اعتیاد به مواد مخدر همچنان یکی از جدیترین آسیبهای اجتماعی در جهان و ایران به شمار میرود؛ آسیبی که تنها سلامت فرد را تهدید نمیکند، بلکه بنیان خانواده، امنیت اجتماعی، اقتصاد و آینده نسل جوان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در سالهای اخیر، تغییر الگوی مصرف از مواد سنتی به مواد صنعتی و روانگردانها، نگرانیهای بیشتری را برای خانوادهها و مسئولان حوزه سلامت ایجاد کرده است.
کودکان و نوجوانان به دلیل شرایط سنی، کنجکاوی، تأثیرپذیری از گروه همسالان و حضور گسترده در فضای مجازی، بیش از سایر گروههای سنی در معرض آسیبهای ناشی از مصرف مواد قرار دارند. کارشناسان حوزه روانشناسی معتقدند ضعف مهارت «نه گفتن»، کمبود آگاهی، مشکلات خانوادگی، فشارهای روانی، افت تحصیلی و نبود نظارت کافی، از مهمترین عوامل گرایش نوجوانان به مصرف مواد مخدر و روانگردانها است.
مصرف مواد مخدر در سنین پایین میتواند روند رشد مغز را مختل کرده و پیامدهایی همچون کاهش تمرکز، افت حافظه، اختلال در یادگیری، افزایش اضطراب و افسردگی، پرخاشگری و کاهش توان تصمیمگیری را به همراه داشته باشد. همچنین احتمال ترک تحصیل، بروز رفتارهای پرخطر و گرفتار شدن در چرخه آسیبهای اجتماعی در میان نوجوانان مصرفکننده افزایش مییابد.
کارشناسان تأکید میکنند که پیشگیری، مؤثرترین راهکار مقابله با اعتیاد است. آموزش مستمر در مدارس، افزایش آگاهی خانوادهها، تقویت مهارتهای زندگی، ایجاد محیطی امن و صمیمی در خانه، توسعه فعالیتهای فرهنگی، هنری و ورزشی و دسترسی آسان به خدمات مشاورهای، از مهمترین اقدامات پیشگیرانه به شمار میرود.
نقش والدین در این میان بسیار تعیینکننده است. گفتوگوی صمیمانه با فرزندان، توجه به تغییرات رفتاری، آگاهی از دوستان و محیط رفتوآمد آنان و ایجاد فضای اعتماد، میتواند احتمال گرایش نوجوانان به رفتارهای پرخطر را کاهش دهد. همچنین مدارس و رسانهها با تولید محتوای آموزشی صحیح و پرهیز از عادیسازی مصرف مواد، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی دارند.
امروزه قاچاقچیان مواد مخدر با استفاده از روشهای جدید، از جمله تبلیغات فریبنده در فضای مجازی و معرفی برخی مواد با عنوان «کمخطر» یا «سرگرمی»، تلاش میکنند نوجوانان را جذب کنند؛ در حالی که هیچ ماده مخدر یا روانگردانی بیخطر نیست و مصرف هر یک از آنها میتواند سلامت جسم و روان فرد را با خطرات جدی مواجه کند.
متخصصان حوزه سلامت بر این باورند که مبارزه با اعتیاد تنها با اقدامات انتظامی امکانپذیر نیست و نیازمند مشارکت همه دستگاهها، خانوادهها، مراکز آموزشی، رسانهها و سازمانهای مردمنهاد است. ارتقای سواد سلامت، افزایش امید اجتماعی، ایجاد فرصتهای سالم برای اوقات فراغت جوانان و حمایت از خانوادهها، از مهمترین راهکارهای کاهش آسیبهای ناشی از مواد مخدر محسوب میشود.
در نهایت، آینده هر جامعه در گرو سلامت کودکان و نوجوانان آن است. سرمایهگذاری بر آموزش، پیشگیری و آگاهیبخشی، نهتنها از گسترش اعتیاد جلوگیری میکند، بلکه زمینهساز شکلگیری نسلی سالم، توانمند و مسئولیتپذیر خواهد بود. مقابله با مواد مخدر، مسئولیتی همگانی است و موفقیت در این مسیر تنها با همکاری خانواده، جامعه و نهادهای مسئول امکانپذیر است.
